srpski
Izložba fotografija i plakata povodom gradske slave Sveti car Konstantin i carica Jelena, 3. jun 2025.
Izložba fotografija i plakata povodom gradske slave Sveti car Konstantin i carica Jelena, 3. jun 2025.
PREGALNICI POZORIŠTA NIŠKOG
(Pozorište u usponu – prvi deo)
Autor izložbe: Tamara Milosavljević,
knjižničar Narodnog pozorišta Niš
KATALOG IZLOŽBE
- Mihailo Dimić, prvi upravnik Sinđelića. Ulje na platnu, rad Katarine Filipović.
- Stevan Sremac, gimnazijski profesor i pisac, jedan od osnivača pozorišta Sinđelić.
- Olga Ilić, snimljena u Nišu na dan svog jubileja 6. marta 1934. godine.
- Olga Ilić, jedna od najdarovitijih srpskih glumica, debitovala na sceni „Sinđelića“ 1894, glumila u Nišu od 1898, 1910-1912,
1932-1934, član pozorišta u Beogradu, Osjeku, Skoplju i Novom Sadu.
- Kosta i Mila Delini sa Olgom Ilić, u Nišu 1910. godine.
- Aleksandar Milivojević, glumac, reditelj i veoma uspešan upravnik pozorišta „Sinđelić“ 1892-1900, zaslužan za razvoj niškog pozorišta.
- Katica Lazić, interpretator heroina i tragičnih likova na niškoj sceni. Na slici kao Vizantena u istoimenj drami od Surdake E. Pola, 1909. godine.
- ,,Ivkova slava“ na sceni Pozorišta moravske banovine između dva rata… Sleva: Nikola Dimić, Gojko Gligorijević, Žarko Joković, Živojin Vučković i Miomir Andrić.
- Dimitrije Ginić, glumac i reditelj niškog pozorišta (1912-1915), kao Hadži Zamfir u „Zoni Zamfirovoj“, 1924. godine.
- Sima Bunić, glumac, pozorišni pisac i upravnik pozorišta „Kosta Trifković“ od 1912 – 1915. godine.
- Dimitrije Nišilić, (1873 – 1906) putujući glumac i upravnik. Rođen u Nišu, debitovao kao statista na sceni „Sinđelića“ 1891, kasnije povremeni član niškog pozorišta.
- Dušan Cvetković – čika Duca u ulozi ivka u „Ivkovoj slavi“. Glumac, upravnik, pisac i reditelj Narodnog pozorišta Moravske banovine.
- Glumci pozorišta Sinđelić, a dan venčanja Bogoboja i Katice Rucović, Niš, 4. oktobar 1893. godine.
- Bogoboj Rucović, jedan od najvećih glumaca srpske pozorišne prošlosti. Umetnički uspon započeo na sceni „Sinđelića“
1893 – 1897, kasnije prvak Narodnog pozorišta u Beogradu.
- Glumci Sinđelića, s leva: Stevan Jovanović, Ljubica Jovanović, Vilma Het i Ljubica Jovanović – Dada 1906. godine.
- Mlena Filipović (1897 – 1971) kao Hasanaginica, u Nišu, 1936. godine.
- Ljubica Krasić, članica Niškog gradskog povlašćenog pozorišta, 1923 – 1926. godine.
- Mila Delini (1879 – 1972) kao Hasanaginica na sceni pozorišta „Sinđelić“ u Nišu, 1908. godine.
- Kosta Delini (1868 – 1916) odličan karakterni glumac, reditelj, pozorišni pisac i pedagog, zaslužni upravnik „Sinđelića“
(1905 – 1912).
- Likovi iz komada „Ivkova slava“ Stevana Sremca. Originalni crteži: Stevan Nikšić –Lala. Faksimil.
- Stevan Nikšić – Lala, predavač i slikar, jedan od osnivača Sinđelića a od 1891. i član stalne uprave pozorišta u tehničko-umetničkom odseku
- Ansambl Niškog pozorišta iz 1920. godine sa upravnikom Ljubomirom Rajačićem – Čvrgom ( u sredini sa ordenom).
- Milorad Petrović (1864 – 1928), učitelj u Sićevu i pozorišni diletant. Inspirator osnivanja pozorišta „Sinđelić“ 1887, kasnije istaknuti glumac u Narodnom pozorištu u Beogradu i reditelj u Skoplju. Na slici kao Đido.
- Ansambl Narodnog pozorišta Moravske banovine sa Dobricom Milutinovićem kao kućnim gostom, 1933. godine.
U doba cara Konastantina – Naisus je imao i pozorište!
Bar tako svedoči advokat Bora Gojković u predgovoru knjizi „50 pozorišnih godina u Nišu“. Naime, on navodi da je početkom 20. veka bio na studijama u Grenoblu i da je tamo u bogatoj Univerzitetskoj biblioteci imao uvid u zanimljiv putopis.
Na žutom oveštalom pergamentu ove knjige bio je francuski i latinski tekst, odštampan u 16. veku, mada napisan u 4.
Bezimeni pisac iz Galije je beležio svoje putničke doživljaje, pa se 381. godine (44 godine nakon Konstantinove smrti) našao najpre u Medijani, gde je srdačno dočekan i najbolje ugošćen, a zatim je, preševši preko mosta na desnu obalu reke, ušao u Niš kroz istočnu kapiju grada.
Između ostalog, opisivao je i pozorište u tadašnjem Nišu:
Za njega kaže da je u vidu potkovice položeno u uvalu pod bregom. Sedišta su u pozorištu postavljena stepenasto, amfiteatralno, od glatkog mermera; ne kaže koliko ih je bilo, samo napominje da je pozorišna zgrada velika…
I zaista, od vojničkog utvrđenog prelaza rimskih legija, Naisus se rascvetao u kulturni grad na raskršću dve velike civilizacije – grčke i rimske, pa je i mogao imati tako lepu i sigurno bogato ukrašenu pozorišnu zgradu.
Istoričar Jovan Nikiski navodi da su 609. Obri i Sloveni zauzeli Naisus i do temelja ga razorili. Tada je stradala lepa Medijana, uništeni su svi hramovi, trgovi, stadioni i pozorište. Tako je uništeno prvo veliko niško pozorište i skoro punih 13 vekova grad će biti bez njega.
Nakon oslobođenja Niša od Turaka 29. decembra 1877, Nišlije su bile u iščekivanju novog duha i novih stremljenja – novog doba u životu grada.
Prvi poznati pozorišni događaj zabeležen je 1883. godine na plakatu sa naslovom SVEČANA PREDSTAVA, koja je izvedena prigodno, povodom godišnjice stupanja u brak kralja Milana i kraljice Natalije Obrenović.
Narednih godina u Niš su dolazile putujuće pozorišne trupe, koje su nailazile na zadovoljavajući odziv publike, te je njihovo učestalo prisustvo navelo na razmišljanje niške ljubitelje pozorišne umetnosti da i u Nišu osnuju stalno pozorište.
U proleće 1887, u Nišu je boravila pozorišna trupa Dragutina Jovanovića, a u Aleksincu Mihaila Dimića. Jovanović je otišao u Narodno pozorište u Beogradu, a Dimić je od svoje i njegove trupe formirao prvu nišku pozorišnu trupu. Ideju za osnivanje pozorišta dao je Milorad Petrović, tadašnji učitelj u Sićevu, a kasnije stalni član Narodnog pozorišta u Beogradu. Pored građana koji su ušli u pozorišni odbor, tu je bio i Mihailo Dimić, koga su i postavili za prvog upravnika.
Tako je 11. marta osnovano niško pozorište „Sinđelić“. Prva predstava bila je „Srpski ajduci“ J. St. Popovića. Istaknuti građani, osnivači niškog pozorišta, između ostalih bili su i Milorad Petrović, učitelj u Sićevu, gimnazijski profesori Stevan Sremac, Stevan Nikšić Lala, Spira Kalik, vojni činovnik Đorđe Protić i drugi.
Kroz istoriju svog razvića, više puta je menjalo naziv: 1912 – Kosta Trifković, 1921 – Povlašćeno gradsko pozorište, 1929 – Narodno pozorište Moravske banovine, 1941 – Oblasno narodno drzavno pozorište, 1942 – Oblasno moravsko narodno pozorište, da bi 1945. godine dobilo naziv Narodno pozorište u Nišu.
Pozorište je živ organizam, zato što ga stvaraju i čine ljudi, sveštenici boginje Talije, svi oni ljudi koji na bilo koji način doprinesu magiji stvaranja na sceni i u korist scene, i zato je ovo samo prvi deo izložbe o poklonicima pozorišne umetnosti i velikanima pozorišta u Nišu.
Izložba pod nazivom „Pregalnici pozorišta niškog – pozorište u usponu“ predstavlja materijalna svedočanstva u vidu fotografija osnivača „Sinđelića“, istaknutih glumaca i zaslužnih upravnika toga vremena, kao i plakata iz perioda nastajanja niškog pozorišnog života 1883, pa sve do tridesetih godina prošlog veka. Glumci i upravnici toga vremena na scenu su donosili likove iz svetske i domaće književnosti, sa izuzetnom predanošću i upornošću održavali niško pozorište, koje se tih godina više puta gasilo usled materijalne oskudice. Ali, neuništivo kakvo i jeste, pozorište se uvek iznova obnavljalo i to zahvaljujući upravo ovim pozorišnim poslenicima, ovim pozorišnim svetiteljima, čijom zaslugom Niš danas ima i predivu pozorišnu zgradu i Narodno pozorište u njoj, koje nastavlja njihovo poslanstvo i pregalaštvo.
Teško je bilo tih godina stvarati pozorište. Često je preživljavalo isuviše teške dane… kad nije bilo sredstava – pozajmljivali su, kad nije bilo kulisa – za noć bi ih sašili, kad nije bilo prevoza – hodali su tegleći kofere… Sve u slavu imena niškog pozorišta „Sinđelić“ i u čvrstom uverenju da stvaraju pozorišnu istoriju. I stvorili su je!
Na nama je da, nakon 138. godina od osnivanja pozorišta, gajimo kulturu sećanja i budemo svesni šta su nam ovi pregalnici ostavili u nasleđe, da ga sa poštovanjem čuvamo, unapređujemo i budemo dostojni naslednici njihovih veličina.
Hvala im!
